Ortaçağ (yaklaşık 5.-15. yüzyıllar), geleneksel olarak “karanlık çağ” olarak anılsa da, aslında bilimsel ve teknolojik ilerlemelerin önemli olduğu bir dönemdir. Bu dönemde İslam dünyası, Çin, Hint ve daha sonra Latin Avrupa medeniyetleri önemli katkılarda bulunmuştur.
İSLAM DÜNYASINDA BİLİM (8.-14. YÜZYILLAR) – ALTIN ÇAĞ
Bilimsel Merkezler:
- Beyt’ül Hikme (Bağdat, 9. yy): Abbasiler döneminde kurulan tercüme ve araştırma merkezi
- Kurtuba, Şam, İsfahan, Semerkant gibi şehirlerde gözlemevleri, kütüphaneler ve hastaneler
Önemli Bilim İnsanları ve Katkıları:
- Matematik:
- Harezmî (9. yy): Cebirin kurucusu, Hint sayı sistemini (0-9) İslam dünyasına ve Avrupa’ya tanıttı
- Ömer Hayyam: Üçüncü derece denklemlerin geometrik çözümü, takvim reformu
- El-Kindi: Kriptoloji (şifre bilimi) üzerine çalışmalar
- Astronomi:
- Birûni: Dünya’nın çapını hesaplaması, gezegen hareketleri
- Uluğ Bey: Semerkant Gözlemevi, en doğru yıldız kataloglarından biri
- İbn-i Heysem: Optik biliminin kurucusu, kameranın öncüsü “karanlık oda”
- Tıp:
- İbn-i Sina (Avicenna): “El-Kanun fi’t-Tıb” – tıp ansiklopedisi, Avrupa’da 600 yıl ders kitabı olarak okutuldu
- El-Razi (Rhazes): Çiçek ve kızamık hastalıklarını ayırt etti, alkolü ilk kez tıpta kullandı
- İbnü’n-Nefis: Küçük kan dolaşımını keşfetti (William Harvey’den 300 yıl önce)
- Kimya ve Fizik:
- Cabir bin Hayyan: Modern kimyanın babası, damıtma, süblimleşme gibi yöntemler
- El-Cezeri (12. yy): Mekanik mühendisliğin öncüsü, otomatik makineler, robotik
AVRUPA’DA BİLİM VE TEKNOLOJİ
Erken Ortaçağ (5.-10. yy):
- Antik bilginin manastırlarda korunması
- Karolenj Rönesansı (8.-9. yy): Eğitim reformları, kütüphanelerin kurulması
Yüksek ve Geç Ortaçağ (11.-15. yy):
- 12. Yüzyıl Rönesansı: İslam dünyasından Yunanca eserlerin Arapçadan Latinceye çevirileri
- Üniversitelerin Doğuşu (Bologna 1088, Paris 1150, Oxford 1167)
- Skolastik Felsefe: Akıl ve inancı uzlaştırma çabaları (Thomas Aquinas)
TEKNOLOJİK İLERLEMELER
Tarım Devrimi:
- Ağır saban (demir uçlu)
- Üç tarlalı ekim sistemi
- Atın tarımda kullanımı (boyunduruğun geliştirilmesi)
Su ve Rüzgâr Gücü:
- Su değirmenleri (un öğütme, demir dövme, kumaş imalatı)
- Rüzgâr değirmenleri (12. yy’dan itibaren Avrupa’da yaygınlaştı)
Askeri Teknolojiler:
- At nalı ve üzengi (atlı savaşımı dönüştürdü)
- Okçulukta gelişmeler (uzun yay, arbalet)
- Barutun kullanımı (14. yy’dan itibaren top, ateşli silahlar)
Üretim ve El Sanatları:
- Mekanik saat (13. yy)
- Gözlük (13. yy sonları)
- Matbaanın geliştirilmesi (Johannes Gutenberg, 1450)
- Kâğıt üretimi (Çin’den İslam dünyasına, oradan Avrupa’ya)
Denizcilik Teknolojileri:
- Manyetik pusula (Çin’den Avrupa’ya)
- Dümen (aksiyal)
- Gelişmiş yelkenli gemiler (karavel)
DİĞER MEDENİYETLER
Çin’de Ortaçağ Teknolojisi:
- Barut (9. yy)
- Matbaa (hareketli harfler, 11. yy)
- Manyetik pusula (11. yy)
- Kâğıt para (11. yy)
- Mekanik saat (su saatlerinden mekanik saate geçiş)
Bizans İmparatorluğu:
- Grejuva (Rum ateşi) – deniz savaşlarında kullanılan yanıcı sıvı
- Antik Yunan bilgisinin korunması ve aktarılması
BİLİMSEL YÖNTEMİN DOĞUŞU
- İbn-i Heysem (11. yy): Deneysel yöntemin erken formülasyonu
- Robert Grosseteste (13. yy): Hipotez-test döngüsü
- Roger Bacon (13. yy): Deneysel bilimin savunucusu
ORTAÇAĞ BİLİMİNİN ÖZELLİKLERİ
- Din ve Bilim İlişkisi: İslam dünyasında başlangıçta uyumlu, Avrupa’da zaman zaman gerilimli
- Kültürlerarası Bilgi Akışı: Yunanca → Arapça → Latince çeviri zinciri
- Pratik Odaklılık: Tıp, astronomi (namaz vakitleri, kıble), matematik (miras hukuku) pratik ihtiyaçlardan gelişti
- Kurumsallaşma: Üniversiteler, hastaneler, gözlemevleri gibi kalıcı kurumlar
MODERN BİLİME GEÇİŞ
Ortaçağ’ın sonlarına doğru:
- Coğrafi Keşifler (15. yy): Yeni bilgi ve kaynaklara erişim
- Rönesans (15.-16. yy): Antik bilginin yeniden keşfi ve insan merkezli düşünce
- Matbaanın yaygınlaşması: Bilginin demokratikleşmesi
ÖNEMLİ ESERLER:
- İbn-i Sina – “Kitabü’ş-Şifa” (Felsefe ansiklopedisi)
- İbn Rüşd – Aristoteles yorumları
- Thomas Aquinas – “Summa Theologica”
- Marco Polo – Seyahatnamesi (Doğu bilgisinin Avrupa’ya aktarımı)
SONUÇ:
Ortaçağ, özellikle İslam dünyasında bilimin altın çağını yaşadığı, Avrupa’da ise üniversitelerin kurulduğu ve modern bilimsel yöntemin temellerinin atıldığı bir dönemdir. Bu dönemde geliştirilen teknolojiler (barut, pusula, matbaa) sonraki yüzyılların siyasi, ekonomik ve entelektüel dönüşümlerini hazırlamıştır. Ortaçağ bilimi, Antik bilgiyi korumuş, geliştirmiş ve modern bilime aktarmıştır.
