Neolitik A veya Erken Neolitik (MÖ 10.000-8.500), insanlık tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri olan Neolitik Devrim‘in başlangıç evresidir. Bu dönem, özellikle “Bereketli Hilal” (Levant, Güneydoğu Anadolu, Kuzey Mezopotamya) olarak bilinen bölgede yaşanmıştır.
İşte bu dönemin kapsamlı analizi:
Temel Özellikler ve Devrim Niteliğindeki Değişimler
Bu dönem, insanların avcı-toplayıcı yaşam tarzından, üretici (tarım ve hayvancılık) yaşam tarzına geçişin ilk ve en kritik aşamasıdır. Bu geçiş “Yerleşik Köy Yaşamı“nı doğurmuştur.
1. Coğrafi Çekirdek Bölgeler:
- Levant (Filistin, Ürdün, Suriye, Lübnan): Özellikle Ürdün Vadisi. Jericho (Eriha) bu dönemin en ünlü ve erken örneklerindendir.
- Güneydoğu Anadolu: Dünyanın en eski anıtsal tapınak komplekslerine ev sahipliği yapan Göbeklitepe, bu dönemin sonlarına (MÖ 9.600 civarı) tarihlenir. Ayrıca Nevali Çori, Çayönü gibi önemli yerleşimler bu bölgededir.
- Zagros Dağları’nın Etekleri (Irak, İran): Bazı erken tarım ve hayvan evcilleştirme kanıtları.
2. Ekonomi ve Geçim:
- Tarımın Kökeni (Bitki Evcilleştirme): Bu, planlı bir süreçten ziyade, uzun bir adaptasyon dönemiydi. İnsanlar hala avcılık ve toplayıcılık yapıyordu, ancak yabani tahılları (yabani buğday, arpa, baklagiller) bilinçli olarak yetiştirmeye, korumaya ve hasat etmeye başladılar. Henüz tam anlamıyla evcilleştirme (tohum dağılmasını engelleyen, sağlam başaklı mutant bitkilerin seçilmesi) tam olarak gerçekleşmemişti, bu süreç devam ediyordu.
- Hayvancılığın Başlangıcı: İlk evcilleştirilen büyük hayvan köpekti. Bunu, keçi, koyun ve domuzun yavaş yavaş kontrol altına alınması ve sürüler halinde beslenmesi izledi. Ancak avcılık, özellikle geyik, ceylan gibi hayvanlarla, hala protein kaynağının önemli bir kısmını sağlıyordu.
- Stoklama: Taşınabilir sandıklar, sepetler ve ilkel depolama çukurları geliştirildi. Bu, geleceğe yönelik planlama ve artı ürün kavramının doğuşu demekti.
3. Yerleşim ve Mimari:
- Yarı-Yerleşik ve Kalıcı Yerleşimler: Bazı gruplar yılın belirli mevsimlerini aynı yerde geçirirken (mevsimlik yerleşim), bazı yerlerde (Jericho, Çayönü) sürekli yerleşimler kuruldu.
- Mimari İlkler:
- Yuvarlak Planlı Kulübeler (Hücre Planlı): Taş temelli, dallardan örülmüş (hasır) ve çamurla sıvanmış (kerpiç öncüsü) basit dairesel kulübeler yaygındı.
- Dikdörtgen Plana Geçiş: Dönemin sonlarına doğru, daha iyi alan kullanımı sağlayan dikdörtgen planlı yapılar ortaya çıkmaya başladı.
- Özel Yapılar: Göbeklitepe’de olduğu gibi, muhtemelen ritüel/tapınak amaçlı kullanılan, anıtsal boyutta ve T biçimli dikilitaşlarla bezeli özel yapılar inşa edildi. Bu, sosyal organizasyonun karmaşıklığını gösterir.
4. Teknoloji ve Buluntular:
- Taş Aletler (Litik Endüstri): Çakmaktaşından yapılmış, ok uçları, orak-bıçaklar, kazıyıcılar yoğun olarak kullanıldı. Öğütme Taşları (el değirmenleri, havaneller) tahıl işlemedeki artışın en önemli kanıtlarıdır.
- Sembolik ve Sanatsal Eserler:
- İnsan ve Hayvan Figürinleri: Genellikle kil veya taştan yapılmış, bereket ve kült ile ilişkili olduğu düşünülen kadın (ana tanrıça?) ve hayvan figürinleri.
- Süs Eşyaları: Deniz kabukları, taş ve kemikten yapılmış boncuklar, kolyeler. Uzun mesafeli ticaretin ilk izleri.
- Göbeklitepe’nin T-biçimli Dikilitaşları: Üzerlerine işlenmiş tilki, yılan, akbaba, yaban domuzu gibi hayvan kabartmaları, soyut düşünce ve sembolizmin gelişmiş seviyesini yansıtır.
5. Sosyal ve İnanç Yapısı:
- Artık Ürün ve Mülkiyet: Tarımla birlikte “artı ürün” ortaya çıktı. Bu, mülkiyet, miras ve sosyal statü farklılaşması kavramlarının tohumlarını attı.
- İş Bölümü: Toplum içinde tarımla uğraşanlar, avcılar, zanaatkarlar (taş işçileri, sepet örücüler) gibi belirgin roller oluşmaya başladı.
- Dini İnançlar: Ölüm sonrası yaşam inancı güçlendi. Jericho’da sıva ile kaplanmış insan kafatasları bulunmuştur; bu, atalar kültü ile ilişkili bir ritüel olarak yorumlanır. Göbeklitepe ise ortak inancın, büyük işgücünü organize etme gücünü gösterir. Din, sosyal yapıştırıcı işlevi görüyordu.
Önemli Yerleşim Örnekleri:
- Jericho (Filistin): Dünyanın bilinen en eski sur duvarları ve kulesine sahip yerleşimi. Savunma ve ortak çalışmanın erken kanıtı.
- Göbeklitepe (Türkiye): “Dünyanın İlk Tapınağı”. Anıtsal mimarisi, avcı-toplayıcı grupların sanılandan çok daha karmaşık sosyal yapıda olduğunu kanıtladı. Tarımın ortaya çıkışına dair teorileri (din bir katalizör müydü?) kökten değiştirdi.
- Çayönü (Türkiye): “Taş temelli, düz damlı evler” ve “hücre planlı yapılar” gibi mimari evreler sunar. Domuz ve koyun evcilleştirmenin erken izleri görülür.
Sonuç ve Önemi:
Neolitik A, insanın doğaya uyum sağlamaktan, onu kontrol altına almaya ve dönüştürmeye başladığı kritik bir dönemdir. Yerleşik hayat, tarım, hayvancılık, mülkiyet, organize din ve karmaşık sosyal yapılar gibi modern uygarlığın tüm temel bileşenleri, bu 1500 yıllık süreçte filizlenmiştir. Buradaki gelişmeler, zamanla Anadolu üzerinden Avrupa’ya, ve diğer bölgelere yayılarak insanlık tarihini şekillendirmiştir.
