Neolitik C (Geç Neolitik): MÖ 7.000-5.500 dönemi, Ön Asya ve özellikle Anadolu için tarım toplumlarının olgunlaştığı, sosyal yapıların karmaşıklaştığı ve kültürel etkileşimlerin yoğunlaştığı kritik bir evredir. Genellikle “Geç Neolitik” veya “Gelişmiş Neolitik” olarak adlandırılır. Bu dönem, erken Neolitik köy topluluklarından (Çatalhöyük öncesi) sonra, Çatalhöyük’ün klasik evreleri ve onu takip eden dönemi kapsar.
İşte bu dönemin detaylı analizi:
Genel Çerçeve ve Kronoloji
- Dönem: Geç Neolitik (Neolitik C), bazı sınıflandırmalarda “Orta Neolitik” olarak da geçer.
- Tarih: MÖ 7.000 – 5.500. MÖ 6.500 civarı, MÖ 6.200’deki iklimsel olay (8.2 kiloyıl olayı) nedeniyle önemli bir kültürel geçiş/dönüşüm sınırıdır.
- Öncülü: Erken Neolitik (Neolitik A/B) – Akeramik/Çanak Çömleksiz Neolitik ve ilk çanak çömlekli köyler (Örneğin: Hacılar Erken Neolitik, Nevali Çori sonu).
- Ardılı: Kalkolitik (Bakır Taş) Çağı (MÖ 5.500 sonrası).
Başlıca Özellikleri ve Gelişmeler
1. Yerleşim Düzeni ve Mimari
- Büyük ve Planlı Köyler/Küçük Kentler: Yerleşimler artık büyük, yoğun nüfuslu ve özenle planlanmıştır. En çarpıcı örnek Çatalhöyük (Doğu Höyük, MÖ 7.100-5.700) bu dönemin zirvesidir. Kerpiç evler birbirine bitişik, sokaksız bir düzende inşa edilmiş, girişler damlardan sağlanmıştır.
- Özel Mekanlar: Konut mimarisi standartlaşmış ve sofistike hale gelmiştir. Evlerde platformlar (seki alanları), fırın/ocaklar, depolama birimleri ve sıva üzerine yapılmış duvar resimleri, kabartmalar ve kafatası sıvaları (kült amaçlı) gibi sembolik unsurlar yaygındır.
- Kamusal Yapılar?: Çatalhöyük’te tapınak benzeri ayrı bir yapı yoktur; ritüeller ev içlerinde yapılır. Ancak diğer bazı bölgelerde (Güneydoğu Anadolu) özel amaçlı yapılar olabilir.
2. Ekonomi ve Geçim
- Tam Yerleşik Tarım: Tarım ve hayvancılık artık geçimin temelidir. Buğday, arpa, mercimek, nohut, bezelye gibi ürünler tamamen evcilleştirilmiştir.
- Hayvancılıkta Uzmanlaşma: Koyun, keçi, sığır ve domuz evcilleştirilmesi tamamlanmıştır. Sürü yönetimi, süt, et, deri ve güç kullanımı (belki saban?) gelişmiştir.
- Avcılığın Rolü: Hala devam etmekle birlikte, ekonomideki payı giderek azalmıştır.
- Ticaret ve Hammadde Ağı: Obsidyen (volkanik cam) ticareti çok önemlidir. Kapadokya’daki (Niğde-Göllüdağ, Aksaray-Nenezi dağı gibi) kaynaklardan geniş bir alana yayılır. Çakmaktaşı, deniz kabukları (takı yapımı), bakır (ham halde/süs eşyası) ve serpantin gibi taşlar da uzun mesafeli değişim ağlarını gösterir.
3. Teknoloji ve Malzeme Kültürü
- Çanak Çömlek: İlk gerçek çanak çömlek bu dönemde yaygınlaşır ve çeşitlenir. İlk başta genellikle kaba, saman katkılı, açkılı, koyu renkli (kahve/siyah) kaplar görülür. Zamanla formlar (çanak, kase, testi, depolama küpleri) ve bezeme (kazıma, baskı, boya) teknikleri artar.
- Taş Alet Endüstrisi: Çakmaktaşı ve obsidyenden yapılan dilgi ve ok uçları mükemmelleşir. Öğütme taşları (el değirmenleri, havaneller) tarımsal faaliyetin vazgeçilmez parçalarıdır.
- Figürinler ve Sanat: Kadın figürinleri (genellikle “ana tanrıça” olarak yorumlanır), hayvan figürinleri (özellikle boğa) ve mühürler yaygındır. Sanat, sembolik ve muhtemelen dini bir ifade aracıdır.
4. Sosyal ve İnanç Dünyası
- Hiyerarşi ve Eşitlikçilik: Çatalhöyük gibi büyük yerleşimlerde bile belirgin bir sosyal tabakalaşma veya yönetici sınıf kanıtı çok güçlü değildir. “Eşitlikçi” olmasa da “segmenter” bir toplum yapısı (aile/klan bazlı) öne sürülmektedir.
- Ölü Gömme: Ölüler, evlerin tabanları altına, hocker (ana rahmindeki gibi) pozisyonunda gömülürdü. Bazı kafataslarının sıvanıp boyanması ve saklanması, atalar kültüne işaret eder.
- Ritüel ve İnanç: Boğa başları (bucranium), duvar resimleri (av sahneleri, geometrik desenler, “volkan patlaması”?), figürinler ve ölü gömme uygulamaları, karmaşık bir sembolik dünya ve doğaüstü inançlar olduğunu gösterir. Ana odak doğurganlık, ölüm, hayvanların gücü ve mevsimsel döngüler gibi temalar olabilir.
Önemli Merkezler
- Çatalhöyük (Konya): Dönemin simgesi. Anadolu platosunda tarım toplumunun ulaştığı sosyal ve sembolik karmaşıklığın en üst noktası.
- Hacılar (Burdur): Geç Neolitik’te (MÖ 7.000 civarı) güçlü bir köy, kendine has kırmızı astarlı çanak çömleği ile öne çıkar.
- Ulucak Höyük (İzmir): Batı Anadolu’daki Geç Neolitik’in anahtar merkezlerindendir.
- Yumuktepe (Mersin): Kilikya bölgesinde, Levant etkilerinin görüldüğü, uzun süreli iskan görmüş bir höyüktür.
- Güneydoğu Anadolu Bölgesi: Mezraa Teleilat, Tell Sabi Abyad gibi merkezlerde, Mezopotamya Geç Neolitik kültürleri (Hassuna, Samarra) ile etkileşimler görülür.
Dönemin Sonu ve Geçiş (MÖ 6.000-5.500)
- MÖ 6.200 Olayı: Yaklaşık 300 yıl süren kurak ve soğuk bir iklim dönemi, birçok yerleşimin terk edilmesine, nüfus hareketlerine ve kültürel değişime yol açmıştır.
- Yeni Kültürel Dinamikler: Bu iklimsel şoktan sonra, daha hareketli hayvancılığa yönelim, daha açık yerleşim planları ve farklı çanak çömlek stilleri (örneğin, Kıyı Ege’deki “Kırmızı-Siyah Açkılı” ware) ortaya çıkar.
- Kalkolitik Çağ’a Geçiş: MÖ 5.500’den itibaren bakırın eritilerek alet yapımında kullanılması, yerleşim hiyerarşisinin belirginleşmesi ve Mezopotamya ile etkileşimin artmasıyla Kalkolitik Çağ başlar.
Özetle Neolitik C (MÖ 7.000-5.500):
- Tarım toplumunun olgunluk ve yayılma dönemidir.
- Çatalhöyük gibi büyük, sembolik açıdan zengin yerleşimlerin çağıdır.
- Çanak çömlek teknolojisinin yaygınlaşıp çeşitlendiği dönemdir.
- Güçlü ticaret ağları ve bölgeler arası etkileşimler vardır.
- Sosyal örgütlenmede aile/klan yapısı ve güçlü bir sembolik/ritüel dünya öne çıkar.
- İklimsel bir değişimle (MÖ 6.200) son bulur ve yeni bir döneme (Kalkolitik) evrilir.
Bu dönem, insanlığın doğaya müdahalesinin (tarım) ve karmaşık kültürel yapıların temellerinin atıldığı, Anadolu’nun tarih öncesindeki “altın çağlarından” birini temsil eder.
