Hacılar Höyüğü, Türkiye’nin en önemli arkeolojik yerleşimlerinden biri olup, özellikle Batı Anadolu’nun Neolitik ve Kalkolitik dönemlerine ışık tutan bir “anahtar yerleşim” dir. İşte Hacılar Höyüğü hakkında geniş bilgi:
Genel Tanım ve Konum
- Yer: Burdur ili, merkez ilçesine bağlı Hacılar köyünün yaklaşık 1 km güneybatısında yer alır.
- Yapı: Yaklaşık 100 x 150 metre boyutlarında, 5 metre yüksekliğinde bir höyüktür.
- Keşif ve Kazı: 1956 yılında İngiliz Arkeolog Prof. Dr. James Mellaart tarafından keşfedilmiş ve 1957-1960 yılları arasında kazılmıştır. Mellaart, daha sonra ünlü Çatalhöyük’ü de keşfedecek olan isimdir.
Önemi
Hacılar’ın önemi, Batı Anadolu’da yerleşik hayata geçiş, tarım toplumunun oluşumu ve erken köy yaşamına dair çok net ve iyi korunmuş tabakalar sunmasından kaynaklanır. Anadolu’nun bu bölgesindeki kültür kronolojisinin anlaşılmasında temel bir referans noktasıdır.
Kültür Tabakaları ve Dönemler
Hacılar, farklı dönemlere ait iki ana yerleşim katmanından oluşur:
1. Geç Neolitik Çağ Yerleşimi (MÖ 7040 – 6600 civarı)
- Tek Katmanlı: Bu dönemde höyüğün sadece güney kısmına yayılmış, planlı bir köy yerleşimi vardı.
- Mimari: Dikdörtgen planlı, kerpiç duvarlı evler birbirine bitişik olarak inşa edilmişti. Evlerin içinde fırınlar, ocaklar ve depolama alanları bulunuyordu.
- Ekonomi: Tarım (buğday, arpa, mercimek) ve hayvancılık (sığır, koyun, keçi, domuz) ana geçim kaynağıydı. Avcılık da devam etmekteydi.
- Çanak Çömlek: Ellenmiş ve açkılanmış denilen, koyu renkli, ince cidarlı, genellikle siyah veya kırmızı astarlı, oldukça kaliteli seramikler yapılıyordu. Bezeme minimaldi.
2. Kalkolitik Çağ Yerleşimi (MÖ 5600 – 5000 civarı)
Bu tabaka, Neolitik yerleşimden sonra höyüğün bir süre terkedilmesinin ardından kurulmuştur ve Hacılar’ı asıl ünlü yapan buluntular bu döneme aittir.
- Mimari ve Savunma: Yerleşim, kalın bir sur duvarı ile çevrilidir. Bu, o dönem için olağandışı bir savunma yapısıdır ve muhtemelen dış tehditlere işaret eder. Evler daha küçük odalı, içten sıvalı ve boyanmıştır.
- Sanat ve Kült: Hacılar’ın en çarpıcı buluntuları, insan ve hayvan biçimli seramik eserlerdir.
- Ana Tanrıça Figürinleri: Kil ve mermerden yapılmış, oturan veya ayakta duran, genellikle doğurganlığı simgeleyen abartılı kalçalı kadın figürinleri bulunmuştur. Bunlar, Anadolu’da yaygın olan Ana Tanrıça kültünün erken örneklerindendir.
- Hayvan Figürinleri: Boğa, domuz, kuş gibi hayvan figürinleri de yapılmıştır.
- Renkli Duvar Resimleri: Bazı duvarlarda, örneğin bir odada bulunan üst üste sıralanmış el motifleri gibi geometrik ve figüratif resimler vardır.
- Çanak Çömlek (Seramik): Bu dönemde seramik sanatı zirve yapmıştır.
- Renkli Bezeme: Açkılanmış astar üzerine beyaz boya ile yapılmış karmaşık geometrik desenler (noktalar, zigzaglar, üçgenler, dalgalı çizgiler) karakteristiktir.
- Form Çeşitliliği: Çanaklar, kaseler, meyvelikler, testiler ve hayvan biçimli kaplar (anthropomorfik vazo) yapılmıştır.
- “Hacılar Seramiği” olarak anılan bu üslup, dönemin estetik anlayışını yansıtır.
Hacılar Kültürü ve Etkileşim
- Hacılar, kendine özgü karakteri olan bir kültür bölgesinin merkezidir (Hacılar Kültürü).
- Batıda Ege kıyılarına (örneğin, Beycesultan, Çukuriçi Höyük), doğuda ise Orta Anadolu platosuna (örneğin, Çatalhöyük ile bazı benzerlikler) kadar etkileşim halinde olduğu düşünülmektedir.
- Bu kültür, Ege Dünyası’nın erken Neolitik kültürleri (örneğin Sesklo ve Dimini kültürleri) ile Anadolu içleri arasında bir köprü işlevi görmüş olabilir.
Sonuç ve Günümüzdeki Durum
- Hacılar Höyüğü kazılarından sonra, bölgede yapılan araştırmalar (örneğin, yakındaki Kuruçay Höyüğü) bu kültürün gelişimini daha iyi anlamamızı sağlamıştır.
- Hacılar’dan elde edilen buluntuların büyük bir kısmı, Burdur Arkeoloji Müzesi‘nde sergilenmektedir. Müzede, Ana Tanrıça figürinleri ve renkli seramikler koleksiyonu özellikle dikkat çekicidir.
- Ne yazık ki höyük alanı, günümüzde yoğun tarım faaliyetleri nedeniyle tahribata uğramış durumdadır ve ziyaretçiler için fazla görülecek bir yapı yüzeyde kalmamıştır. Bu nedenle, Hacılar’ın zenginliğini görmek için en iyi adres Burdur Arkeoloji Müzesi’dir.
Özetle: Hacılar Höyüğü, Batı Anadolu’da MÖ 7. ve 6. binyıllarda gelişen, planlı köy yaşamı, savunma yapıları, ileri seramik ve heykelcik sanatı ile dikkat çeken, Anadolu tarihinin erken dönemlerine ait çok önemli bir merkezdir.
