Aşıklı Höyük: Neolitik Dönemin Anadolu’daki İlk Köy Yerleşimlerinden Biri
Aşıklı Höyük, Orta Anadolu’nun en eski ve en önemli Neolitik dönem yerleşimlerinden biridir. Aksaray ili, Gülağaç ilçesinde, Melendiz Nehri’nin yakınında bulunan bu höyük, insanlığın göçebelikten yerleşik hayata, avcı-toplayıcılıktan tarım ve hayvancılığa geçiş sürecine (Neolitik Devrim) dair eşsiz bilgiler sunar.
Temel Bilgiler
- Konum: Aksaray, Gülağaç (Kapadokya Bölgesi)
- Tarih: MÖ 8200 – 7400 (Günümüzden yaklaşık 10.200 – 9.400 yıl önce)
- Kültür Evreleri: Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem (PPN) sonlarından, Çanak Çömlekli Neolitik Dönem başlarına kadar kesintisiz bir tabakalaşma.
- İlk Kazı: 1989 yılında Prof. Dr. Ufuk Esin başkanlığında başladı. Günümüzde Prof. Dr. Mihriban Özbaşaran liderliğindeki bir ekip tarafından kazılmaya devam ediyor.
Önemi ve Özellikleri
1. Yerleşik Hayata Geçişin Erken Örneği:
- Anadolu’da bilinen ilk köy yerleşimlerinden biridir.
- Yaklaşık 1000 yıl boyunca (40-50 nesil) kesintisiz olarak iskân edilmiştir. Bu, sosyal organizasyon ve kültürel devamlılığın kanıtıdır.
2. Mimari ve Yapı Tekniklerindeki Gelişim:
- En eski katmanlarda yuvarlak veya oval planlı, yarı toprağa gömülü (yarı yarıya toprağa gömülü) kulübeler görülür.
- Zamanla dikdörtgen planlı, taş temelli, kerpiç duvarlı ve düz damlı evlere geçiş yapılmıştır.
- Evler birbirine bitişik, sokak ve avlularla birbirine bağlı, organik bir yerleşim dokusu oluşturur. Bu, topluluk bilincinin güçlü olduğunu gösterir.
- Ölü Gömme Geleneği: Ölüler, evlerin tabanları altına, hocker (ana rahmindeki pozisyon) denilen duruşta gömülmüştür. Bu, ata kültü ve evle olan bağın göstergesi olarak yorumlanır.
3. Ekonomi ve Geçim:
- Avcılık ve Toplayıcılık: Başlangıçta ağırlıklı geçim kaynağıydı. Yabani at, yabani koyun, keçi, sığır ve kuş avlanıyordu.
- Tarıma ve Hayvancılığa Geçiş (Evcilleştirme):
- Bitki Evcilleştirme: Yabani buğday (einkorn) ve arpa gibi tahılların toplandığı ve zamanla ekilmeye başlandığı, tarımın ilk adımlarının atıldığı bir merkezdir.
- Hayvan Evcilleştirme: Özellikle koyun ve keçinin evcilleştirilmesinde kilit bir rol oynadığı düşünülmektedir. Kemik analizleri, sürülerin kontrollü bir şekilde evcilleştirilmeye başlandığına işaret eder.
4. Teknolojik ve Kültürel Buluntular:
- Çanak Çömlek: Yerleşimin geç dönemlerinde, pişmiş topraktan yapılmış basit kaplar ortaya çıkar (Çanak Çömlekli Neolitik’e geçiş).
- Taş Aletler: Çakmaktaşı ve obsidyenden yapılmış orak-bıçaklar, ok uçları, bızlar. Melendiz Dağı’ndan gelen obsidiyen, ticaretin ve bu hammaddenin işlendiği bir atölye alanının varlığını gösterir.
- Küçük Buluntular: Kemikten yapılmış bızlar, iğneler. Taş ve kemikten süs eşyaları.
- Dünyanın Bilinen En Eski Ameliyatlı / Trepanasyonlu Kafatası: Yerleşimde bulunan, üzerinde hayatı boyunca yapılmış ve iyileşmiş göstergeleri taşıyan bir trepanasyon (kafatasında bilinçli olarak açılan delik) örneği, dünya tıp tarihi açısından büyük öneme sahiptir.
5. Toplumsal Yapı:
- Eşitlikçi (egaliter) bir toplum yapısı olduğu, merkezi bir yönetici sınıf veya anıtsal yapıların olmamasından anlaşılmaktadır.
- Ortak çalışma ve dayanışmanın ön planda olduğu düşünülmektedir.
Aşıklı Höyük’ün Anadolu ve Dünya Tarihi Açısından Önemi
- Anadolu Neolitiği’nin Kökleri: Anadolu’da yerleşik köy yaşamının, tarım ve hayvancılığın nasıl başladığına dair en net örneklerden birini sunar.
- Geçiş Sürecinin Canlı Kaydı: Avcı-toplayıcılıktan üretici ekonomiye, basit barınaklardan karmaşık mimariye geçişin tüm aşamalarını, tek bir lokasyonda gözlemlemek mümkündür.
- Kapadokya Bölgesinin İlk Sakinleri: Daha sonraki bin yıllarda peri bacaları ve yeraltı şehirleriyle ünlü olacak Kapadokya bölgesinin ilk çiftçi topluluklarına ışık tutar.
- Batı’ya Yayılım İçin Bir Köprü: Anadolu, Neolitik yaşam tarzının Avrupa’ya yayılımında bir köprüdür. Aşıklı Höyük, bu sürecin Anadolu ayağını anlamak için hayati önem taşır.
Özetle, Aşıklı Höyük sadece bir arkeolojik alan değil, insanlığın en önemli dönüşümlerinden birinin yaşandığı, bin yıllık bir yaşam öyküsünün yazıldığı, canlı bir tarih kitabıdır. Anadolu’nun, uygarlığın doğduğu ve geliştiği başlıca merkezlerden biri olduğunu kanıtlayan en önemli sit alanlarından biridir.
Ziyaret: Aşıklı Höyük, açık hava müzesi haline getirilmiş olup, ziyaretçilere canlandırmalarla Neolitik dönem yaşamını deneyimleme fırsatı sunmaktadır. Aksaray Müzesi’nde de höyükten çıkarılan eserler sergilenmektedir.
