Çayönü höyüğü, Anadolu ve hatta dünya tarihi açısından son derece önemli bir neolitik yerleşim yeridir. İşte geniş kapsamlı bir bilgi notu:
Genel Bilgiler ve Önemi
- Yer: Diyarbakır ilinin yaklaşık 65 km güneybatısında, Ergani ilçesine bağlı Sesverenpınar (eski adıyla Hilar) köyü yakınlarında.
- Tarihleme: MÖ 9600 – 7100 yılları arasına tarihlenir. Bu, yaklaşık 2500 yıllık kesintisiz bir yerleşim demektir.
- Önemi: Avcı-toplayıcılıktan yerleşik tarım toplumuna geçişin (Neolitik Devrim) tüm evrelerini, en erken ve en net şekilde gözlemleyebildiğimiz dünyadaki birkaç yerleşimden biridir. Bu süreçte insanlık tarihinin birçok “ilk”ine ve önemli buluntusuna ev sahipliği yapmıştır.
Keşif ve Kazılar
- İlk olarak 1963 yılında Chicago Üniversitesi’nden Robert J. Braidwood ve Halet Çambel tarafından keşfedildi ve “Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları Karma Projesi” kapsamında kazılmaya başlandı.
- Halet Çambel, Çayönü kazılarını uzun yıllar yürütmüş ve Türkiye’de neolitik arkeolojinin gelişimine büyük katkı sağlamıştır.
- Kazılar günümüzde de çeşitli aralıklarla ve farklı ekiplerle devam etmektedir.
Yerleşimin Mimari Gelişimi ve Evreleri
Çayönü, mimarisinde görülen radikal değişikliklerle tanımlanan, birbirini takip eden birkaç yapı katından oluşur. Bu evreler, sosyal organizasyondaki değişimleri de yansıtır:
- Yuvarlak Planlı Kulübeler Evresi (Erken Neolitik): Yarı yeraltına gömülü, dallardan örülmüş basit kulübeler.
- Izgara Planlı Yapılar Evresi: Yerleşimin en karakteristik ve uzun süren evresidir. Taş temeller üzerine kerpiçten, birbirine paralel ve dik yapılar inşa edilmiştir. Adını, birbirini dik açıyla kesen taş temel hatlarından alır. Bu düzen, planlı bir topluluğu gösterir.
- Taş Döşemeli Yapılar Evresi: Avlu ve zeminler büyük, düz taşlarla döşenmiştir.
- Hücre Planlı Yapılar Evresi: Büyük yapılar, içlerinde küçük odacıklara (hücrelere) bölünmüştür.
- Geniş Odalı Yapılar Evresi: Daha geniş mekanlar görülür.
- Kanallı Yapılar Evresi (Geç Neolitik): Yapıların tabanında, muhtemelen bir tür drenaj veya özel işlev için kanallar bulunur.
Çarpıcı Buluntular ve “İlk”ler
- Tarım ve Evcilleştirme:
- Bilinen en eski buğday türleri (einkorn, emmer) ve baklagiller (mercimek, bezelye, burçak) burada yetiştirilmiştir.
- Domuz evcilleştirmesinin (MSÖ 8500) en erken kanıtları Çayönü’nde bulunmuştur. Koyun ve keçi de evcilleştirilmeye başlanmıştır.
- “Kafataslı Yapı” (Skull Building):
- Yerleşimin en gizemli ve önemli yapılarından biridir. İçinde, çoğunluğu kadınlara ait 90’dan fazla insan kafatası ve uzun kemikler bulunmuştur. Bu, muhtemelen atalar kültü veya ölümle ilgili ritüellerin (ölü gömme adetleri) gerçekleştiği özel bir yapıdır.
- “Teraslı / Kanal Yapı”:
- Bir başka özel yapıdır. İçinde büyük miktarda kesilmiş ve yanmış insan kemikleri bulunmuştur. Burasının bir “öldürme / kurban etme” veya ölü gömme (defin) merkezi olabileceği düşünülmektedir.
- Teknolojik Gelişmeler:
- Bakırın İşlenmesi: Çayönü, dünyada doğal bakırın soğuk-dövme ve tavlama yoluyla işlendiği bilinen en eski yerlerden biridir (MSÖ 7200). Boncuk, kanca gibi küçük objeler yapılmıştır. Bu, madenciliğin ve metalurjinin başlangıcına işaret eder.
- Obsidyen (Volkanik Cam) İşçiliği: Özellikle çakmaktaşı ve obsidyenden yapılmış ok uçları, bıçaklar ve oraklar bulunmuştur. Obsidyenin ana kaynağı, Çayönü’ne 250 km uzaklıktaki Bingöl (Nemrut Dağı) civarıdır. Bu, uzun mesafeli ticaret ağlarının varlığını gösterir.
- Diğer Buluntular:
- Kemikten ve taştan yapılmış aletler, süs eşyaları, figürinler.
- “Köpük taşı” (pumice) kullanımı.
Sonuç ve Değerlendirme
Çayönü höyüğü, insanlığın en önemli dönüşümlerinden birine, yerleşik hayata ve tarım toplumuna geçişe tanıklık etmiştir. Sadece mimarisi, tarımı veya hayvancılığı değil, aynı zamanda inanç sistemlerini, sosyal organizasyonu, ölüm karşısındaki tutumu ve teknolojik yenilikleri anlamamızı sağlayan eşsiz bir laboratuvardır. Bereketli Hilal’in en uç noktalarından biri olarak, bu devrimsel sürecin Anadolu’daki dinamiklerini anlamak için vazgeçilmez bir kaynaktır.
Özetle: Çayönü, sadece bir höyük değil, insanın doğayla, toplumla ve inançla ilişkisini kökten değiştirdiği devrimsel bir dönemin canlı bir arşividir.
