Hristiyanlığın Doğuşu ve Temel İlkeleri

1. Hristiyanlığın Doğuşu ve Tarihsel Gelişimi

Kökenleri ve Kurucu Şahsiyet: İsa Mesih

• Tarihsel Zemin: MÖ 4 ila MS 30 yılları arasında, Roma İmparatorluğu’nun egemenliğindeki Yahudiye bölgesinde (bugünkü İsrail/Filistin) doğdu. Temelleri, tek tanrılı Yahudilik içine atıldı.
• İsa Mesih (Hz. İsa): Hristiyanlığın merkezinde, tarihsel bir şahsiyet olan Nasıralı İsa bulunur. Hristiyan inancına göre O, sadece bir peygamber değil, Tanrı’nın Oğlu ve beklenen Mesih (Kurtarıcı)’tir.
• Yaşamı ve Misyonu: İnciller’e göre; vaazları, mucizeleri, insanlara şefkati ve özellikle günahkarlar ve dışlanmışlarla ilişkisiyle dikkat çekti. Ana mesajı “Tanrı’nın Krallığı” nın yakın olduğuydu.
• Çarmıha Gerilme ve Diriliş: Roma makamları ve bazı Yahudi din liderlerinin tepkisi sonucu çarmıha gerilerek idam edildi. Hristiyan inancının temel taşı, üç gün sonra ölümden dirilmesidir. Bu olay, günah ve ölümün yenildiğinin ve kurtuluşun mümkün olduğunun işareti olarak kabul edilir.

İlk Kilise’nin Yayılışı

• Havariler ve Kutsal Ruh: İsa’nın dirilişinden sonra, öğrencileri (havariler) bu haberi yaymaya başladı. Pentikost günü (50 gün sonra) Kutsal Ruh’un inmesiyle güçlendirildiklerine inanılır. Bu, kilisenin (cemaatin) doğuş günü kabul edilir.
• Pavlus (Aziz Pavlus): İlk başta Hristiyanlara zulmeden, ancak sonradan İsa’dan bir vahiy alarak inanan Pavlus, öğretileri sistematize eden ve İseviliği Yahudi olmayanlara (gentile) açan en önemli figürlerden biri oldu. Mektupları, Yeni Ahit’in önemli bir kısmını oluşturur.
• Yahudilik’ten Ayrılma: Başlangıçta Yahudilik içinde bir mezhep olarak görülse de, özellikle sünnet, yemek kuralları ve İsa’nın ilahi kimliği konularındaki ayrılıklar, MS 1. yüzyıl sonunda net bir kopuşa yol açtı.
• Roma İmparatorluğu’nda Yayılma: Başlarda zaman zaman şiddetli zulümler gördü. Ancak, öğretisinin evrenselliği ve toplumsal yapısı (karşılıklı yardım) hızla yayılmasını sağladı. MS 313‘te İmparator Konstantin’in Milano Fermanı ile resmen tanındı; MS 380‘de İmparator I. Theodosius zamanında Roma İmparatorluğu’nun resmi dini oldu.

---

2. Hristiyanlığın Temel İlkeleri ve İnanç Esasları

Hristiyan doktrini, tarih içinde ekümenik konsillerde (İznik 325, İstanbul 381 gibi) formüle edilmiştir.

A. Teslis (Üçlü Birlik – Trinity)

En temel ve ayırt edici öğretidir. Tek bir Tanrı, üç ayrı kişilikte (persona) tezahür eder:

1. Baba (Yaratan): Evrenin yaratıcısı ve hükmedeni.
2. Oğul (Kurtarıcı): İsa Mesih, Tanrı’nın beden alıp (tecessüm) insanlar arasında yaşamış halidir.
3. Kutsal Ruh (Yönlendiren): Tanrı’nın dünyada etkin, yönlendirici, aydınlatıcı gücüdür.
   Bu üçü aynı özden (cevherden) olup, ezelden ebede birdir. Bir suyun katı, sıvı, buhar halleri gibi değil, üç ayrı kişilikte birbirine tamamen nüfuz eden bir birliktir.

B. Kurtuluş (Soteriyoloji)

• Günahın Sonucu: İnsanlık, Adem’in ilk günahından (asli günah) dolayı günahkardır ve Tanrı’dan ayrı düşmüştür. Bunun sonucu ölümdür.
• Kefaret: İsa Mesih, günahsız bir kurban olarak çarmıhta insanlığın günahlarının bedelini ödedi.
• Lütuf ve İman: İnsanlar, bu kurtuluşu kendi iyi işleriyle değil, Tanrı’nın lütfu (bağışı) ile ve bu lütfu iman yoluyla kabul ederek elde ederler (Efesoslular 2:8-9). İman, İsa Mesih’i Rab ve Kurtarıcı olarak kabul etmekle olur.
• Yeniden Doğuş: İman eden kişi “yeniden doğar”, Kutsal Ruh’u alır ve sonsuz yaşama kavuşur.

C. İsa Mesih’in Kimliği (Kristoloji)

• Tam Tanrı, Tam İnsan: İsa Mesih, tanrısal ve insani tabanları bir şahsiyette birleştirmiştir (İznik İnancı). Yani, O hem gerçek Tanrı hem de gerçek insandır.
• Mesih (Mesih, Christos): Bu, İbranice “mesh edilmiş” (kutsal yağ sürülmüş) anlamına gelen bir unvandır. İsa’nın, Eski Ahit’te vaat edilen Kral, Peygamber ve Başrahip olduğunu ifade eder.

D. Kutsal Kitap

• İki Ana Bölüm:
  1. Eski Ahit (Eski Antlaşma): Hristiyanlar, Yahudilerin kutsal metinlerini (Tevrat, Zebur, peygamberlik kitapları) Tanrı’nın sözü olarak kabul eder ve Mesih’i müjdeleyen hazırlık kitapları olarak görür.
  2. Yeni Ahit (Yeni Antlaşma): İsa Mesih’in yaşamını (4 İncil: Matta, Markos, Luka, Yuhanna), ilk kilisenin tarihini (Elçilerin İşleri), elçilerin öğreti mektuplarını ve bir peygamberlik kitabını (Vahiy) içerir.
• İlham: Kutsal Kitap’ın, Tanrı’nın insan yazarlar aracılığıyla esinlenmiş (ilham edilmiş) sözü olduğuna inanılır.

E. Sakramentler (Ayinler)

Tanrı’nın lütfunun görünür işaretleri ve araçları olan kutsal törenlerdir. Çoğu mezhepte iki ana sakrament vardır:

1. Vaftiz: Su ile yapılır. Kişinin günahlarının bağışlandığı, Mesih’le bir olduğu ve kilise cemaatine dahil olduğunun simgesidir.
2. Efkaristiya (Komünyon, Rabbin Sofrası): Ekmek ve şarap (veya üzüm suyu) ile yapılır. İsa’nın son akşam yemeğini anar. Katolik ve Ortodoks inancında, ekmek ve şarap İsa’nın gerçek beden ve kanına dönüşür (transubstantiation/consubstantiation). Protestanlar ise genellikle bunu sembolik bir anma olarak görür.

F. Ahlaki İlkeler

• Sevgi Yasası: İsa’nın öğretisinin merkezinde, hem Eski Ahit’ten alıntı yaparak hem de yeni bir boyut katarak vurguladığı iki buyruk vardır: “Tanrın olan Rab’bi bütün yüreğinle, bütün canınla ve bütün aklınla seveceksin.” ve “Komşunu kendin gibi seveceksin.” (Matta 22:37-39).
• Dağ Vaazı: Matta 5-7. bölümler, merhamet, alçakgönüllülük, barışçıllık, doğruluğa açlık ve hatta düşmanları sevmek gibi temel ahlaki öğretileri içerir.
• Altın Kural: “İnsanların size nasıl davranmasını istiyorsanız, siz de onlara öyle davranın.” (Luka 6:31).
• On Emir: Hristiyan ahlakının temel çerçevesini oluşturmaya devam eder.

---

3. Başlıca Mezhepler (Ana Dallar)

1. Katolik Kilisesi:
   • Lider: Papa (Roma Piskoposu), Petrus’un halefi kabul edilir.
   • Özellik: Gelenek ve Kutsal Kitap’a eşit derecede önem verir. 7 sakrament. Meryem Ana ve azizlere büyük saygı.
2. Ortodoks Kilisesi:
   • Yapı: Patrikliklere dayalı milli kiliseler federasyonu (İstanbul, Moskova, Antakya vb.). Papalık makamını tanımaz.
   • Özellik: Ayinlerde görkem ve mistisizm (teolojiyi duyularla ifade). İkon (kutsal resim) geleneği güçlüdür.
3. Protestanlık:
   • Köken: 16. yüzyıl Reformasyon (Martin Luther, Jean Calvin vb.).
   • Ana İlkeler:
     • Sola Scriptura (Yalnızca Kutsal Yazı): İnanç ve uygulamanın tek kaynağı Kutsal Kitap’tır.
     • Sola Fide (Yalnızca İman): Kurtuluş yalnızca imanla olur.
     • Ruhban sınıfı-halk ayrımı yoktur.
   • Alt Dallar: Lutheryan, Kalvinist (Reforme), Anglikan, Baptist, Methodist, Pentecostal ve daha yüzlerce mezhep.

---

Kısaca:

Hristiyanlık, İsa Mesih’in yaşamı, ölümü ve dirilişi etrafında şekillenen monoteist bir dindir. Teslis öğretisiyle Tanrı anlayışını tanımlar. Temel mesajı, insanlığın günahından Tanrı’nın lütfu ve İsa’nın kefareti yoluyla kurtarılabileceği ve buna iman ile ulaşılabileceğidir. Kutsal Kitap (Eski ve Yeni Ahit) başlıca otoritedir. Tarihsel süreçte büyük bölünmeler yaşayarak Katolik, Ortodoks ve Protestan ana kollarına ayrılmış, dünyanın en yaygın dini haline gelmiştir. Ahlaki öğretisinin merkezinde Tanrı ve komşu sevgisi bulunur.