Nevali Çori: Genel Tanım
Nevali Çori, Türkiye’nin Şanlıurfa ilinde, Fırat Nehri üzerindeki Atatürk Barajı‘nın suları altında kalmadan önce kazılan, Neolitik Çağ‘a ait (MÖ 8400-8100) bir yerleşim yeridir. 1980’lerde keşfedilmiş ve 1990’ların başında sular altında kalmadan önce kurtarma kazıları yapılmıştır. Çanak Çömleksiz Neolitik B Dönemi (PPNB)‘ne tarihlenir.
Önemi ve Keşfi
- Alman Arkeoloji Enstitüsü ve Şanlıurfa Müzesi işbirliğiyle Prof. Dr. Harald Hauptmann başkanlığında kazıldı.
- Göbeklitepe ile çağdaş ve benzer özelliklere sahip olması, Neolitik dönem hakkındaki bilgilerimizi değiştirdi.
- Yerleşim, Neolitik dönemde avcı-toplayıcıdan yerleşik tarım toplumuna geçiş sürecini anlamak için kritik bilgiler sundu.
Mimari ve Yapılar
- Konutlar: Dikdörtgen planlı, taş temelli, kerpiç evler.
- Kült Yapısı (Tapınak): En önemli keşif, T şeklinde dikilitaşlar içeren dikdörtgen planlı bir kült yapısıdır. Göbeklitepe’dekine benzer şekilde, üzerinde kabartma hayvan figürleri (kuş, yılan, insan) ve soyut semboller bulunur.
- Ölü Gömme: Yerleşim içine gömülmüş insan kalıntıları bulunmuştur. Kafataslarının ayrıldığı örnekler, kafatası kültüne işaret eder.
Buluntular ve Sanat
- Heykeller: Kil ve kireçtaşından yapılmış insan ve hayvan heykelcikleri. En ünlüsü, “Urfa Adamı” olarak adlandırılan, dünyanın bilinen en eski gerçek boyutlu insan heykelidir (Şanlıurfa Müzesi’nde sergilenmektedir).
- Dikilitaşlar (Steller): T biçimli, insanı soyut olarak temsil eden anıtsal taşlar.
- Aletler: Çakmaktaşı ve obsidyenden ok uçları, bıçaklar, oraklar.
- Semboller: Dikilitaşlar üzerinde H (haç) sembolü, yılan, kuş ve insan kabartmaları.
Ekonomi ve Yaşam
- Tarım: Buğday, arpa, mercimek gibi bitkilerin yetiştirildiğine dair kanıtlar var. Evcilleştirilmiş hayvanlar (keçi, koyun) yanında avcılık (gazel, yaban domuzu) da devam ediyordu.
- Ticaret: Obsidyen (volkanik cam) aletler, Kapadokya bölgesinden getirilmiş, uzak mesafe ticaret ağlarına işaret ediyor.
Nevali Çori ve Göbeklitepe İlişkisi
- Her iki yerleşim de benzer T biçimli dikilitaşlar, kült yapıları ve sembolizm sergiler.
- Nevali Çori, Göbeklitepe’nin dini merkezine kıyasla daha küçük ölçekli bir köy yerleşimi gibi görünür, ancak anıtsal mimari unsurlar paylaşır.
- Bu benzerlikler, Fırat Havzası’nda ortak bir kültürel ve dini gelenek olduğunu gösterir.
Günümüzdeki Durumu
- Atatürk Barajı‘nın su toplamaya başlamasıyla 1992’de tamamen sular altında kaldı.
- Buluntuların çoğu Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi‘nde sergilenmektedir. Özellikle Urfa Adamı heykeli ve kült yapısının bir rekonstrüksiyonu müzede görülebilir.
Sonuç ve Mirası
Nevali Çori, insanlık tarihinde yerleşikleşme, tarım, dini inançlar ve anıtsal mimarinin kökenleri hakkında çığır açıcı bilgiler sağlamıştır. Göbeklitepe’nin “dünyanın ilk tapınakları” olarak bilinmesinin öncesinde, bu bölgede gelişen karmaşık sembolik dünyanın bir parçası olduğunu göstermiştir. Neolitik devrimin sadece tarımla değil, ideolojik ve sosyal dönüşümlerle de şekillendiğinin kanıtıdır.
Özetle: Nevali Çori, Göbeklitepe gibi, insanlığın avcı-toplayıcılıktan yerleşik düzene geçtiği kritik döneme ışık tutan, anıtsal tapınak yapıları ve sanat eserleriyle dikkat çeken, ancak ne yazık ki baraj suları altında kaybolmuş çok önemli bir Neolitik yerleşimdir.
