Türk tarihi, kökleri Orta Asya’nın derinliklerine uzanan, dünyanın çeşitli coğrafyalarında iz bırakmış, destansı ve çok katmanlı bir tarihtir. Bu geniş tarihi, anlaşılır olması için dönemlere ayırarak anlatacağım.
Giriş: Türklerin Kökeni
Türklerin anavatanı Orta Asya‘dır, özellikle Altay Dağları ve Orhun Nehri civarı. Temel geçim kaynakları hayvancılık (bozkır göçebe kültürü) ve ticaretti. İlk dilleri Altay dil ailesine mensuptur. Erken dönemdeki en önemli özellikleri; göçebe yaşam, savaşçılık, teşkilatçılık ve Gök Tanrı inancıdır.
1. İlk Türk Devletleri Dönemi (Ön Türkler ve Göktürkler Öncesi)
Bu dönem, Türk adını taşımayan ama Türk kültürünün ve dilinin temellerini atan toplulukları kapsar.
- Hun İmparatorluğu (MÖ 220 – MS 216):
- Bilinen ilk büyük Türk devletidir.
- Teoman tarafından kurulmuş, en parlak dönemini Mete Han zamanında yaşamıştır.
- Mete Han, orduyu “onluk sistem”e göre düzenlemiş (ordu-millet anlayışı) ve Çin’i vergiye bağlamıştır.
- Çinliler, Hun akınlarını durdurmak için Çin Seddi‘ni inşa etmiştir.
- Avrupa Hun İmparatorluğu (375 – 469):
- Hunların bir kolu, Karadeniz’in kuzeyinden Avrupa’ya göç ederek bu devleti kurdu.
- En güçlü hükümdarları Attila‘dır. Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu’nu vergiye bağlamış, Batı Roma üzerine seferler düzenlemiştir.
- Avrupa’da büyük bir korku ve etki yaratmışlardır.
2. Türk Adıyla Kurulan İlk Devlet ve Sonrası (Orta Asya’da Yükseliş)
- Göktürk Kağanlığı (552 – 659 / 682 – 745):
- Türk adını kullanan ilk Türk devletidir. Bumin Kağan ve İstemi Yabgu tarafından kurulmuştur.
- Orhun Yazıtları bu dönemde dikilmiştir. Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilen bu anıtlar, Türk tarihinin, devlet anlayışının ve edebi dilinin ilk yazılı kaynaklarıdır.
- İki dönem halinde yaşamıştır (Birinci ve İkinci Göktürk Kağanlığı).
- Uygur Kağanlığı (744 – 840):
- Göktürklerin yıkılmasından sonra kuruldu.
- Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur. Tarım, ticaret ve sanatta ilerlemişlerdir.
- Maniheizm dinini benimsemişler ve kendilerine ait bir alfabe (Uygur Alfabesi) geliştirmişlerdir.
- Moğolların Türkleşmesinde ve devlet teşkilatlanmasında büyük etkileri olmuştur.
3. Türk-İslam Dönemi ve Selçuklu Mirası (10. – 13. Yüzyıl)
Türk boyları, X. yüzyıldan itibaren kitleler halinde İslamiyet’i kabul etmeye başladı. Bu, Türk tarihinde bir dönüm noktası oldu.
- Karahanlılar (840 – 1212):
- İslamiyet’i kabul eden ilk Türk devletidir.
- Yusuf Has Hacip‘in “Kutadgu Bilig” (Mutluluk Veren Bilgi) ve Kaşgarlı Mahmud‘un “Divan-ı Lügati’t-Türk” (Türk Dillerinin Sözlüğü) gibi Türk-İslam kültürünün temel eserlerini vermişlerdir.
- Gazneliler (963 – 1187):
- Afganistan’ın Gazne şehrinde kuruldu. En ünlü hükümdarı Sultan Mahmut‘tur.
- Hindistan’a birçok sefer düzenleyerek İslamiyet’in yayılmasını sağlamıştır.
- Büyük Selçuklu İmparatorluğu (1037 – 1194):
- Oğuz Türkleri (Türkmenler) tarafından kuruldu. Kurucusu Tuğrul Bey‘dir.
- 1071 Malazgirt Savaşı: Sultan Alparslan, Bizans İmparatoru Romen Diyojen’i yenilgiye uğratmıştır. Bu savaş, Anadolu’nun kapılarını Türklere açmış ve Türkiye Tarihi’nin başlangıcı kabul edilmiştir.
- İslam dünyasının koruyuculuğunu üstlenmiş, “Sultan” unvanını ilk kez kullanmışlardır.
- Nizamülmülk tarafından kurulan Nizamiye Medreseleri, dönemin en önemli bilim ve eğitim kurumlarıdır.
- Anadolu Selçuklu Devleti (1077 – 1308):
- Malazgirt’ten sonra Anadolu’da kurulan ilk Türk devletidir. Kurucusu Süleyman Şah‘tır.
- Kösedağ Savaşı (1243)‘nda Moğollara yenilince eski gücünü kaybetmiş ve dağılmaya başlamıştır. Bu dağılma, Anadolu’da birçok Türk Beyliği‘nin (Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Osmanoğulları vb.) kurulmasına zemin hazırlamıştır.
- Anadolu’yu bayındır hale getirmişler, Mevlana Celaleddin-i Rumi, Yunus Emre, Hacı Bektaş-ı Veli gibi büyük düşünür ve şairler bu dönemde yetişmiştir.
4. Osmanlı İmparatorluğu Dönemi (1299 – 1922)
Kösedağ Savaşı’ndan sonra kurulan küçük bir uç beyliği olarak tarih sahnesine çıkan Osmanlılar, üç kıtaya yayılan bir imparatorluğa dönüştü.
- Kuruluş ve Yükselme Dönemi (1299 – 1453):
- Osman Bey tarafından Söğüt’te kuruldu.
- İstanbul’un Fethi (1453): Fatih Sultan Mehmet tarafından gerçekleştirildi. Bu fetih, Orta Çağ’ın kapanıp Yeni Çağ’ın açılmasına vesile olmuş, Osmanlı’yı bir imparatorluğa dönüştürmüştür.
- Yükselme ve Zenith Dönemi (1453 – 1566):
- Yavuz Sultan Selim döneminde Halifelik Osmanlı’ya geçti.
- Kanuni Sultan Süleyman dönemi, imparatorluğun en güçlü, en zengin ve en geniş sınırlara ulaştığı “Altın Çağ”dır.
- Duraklama, Gerileme ve Dağılma Dönemi (1566 – 1922):
- Coğrafi keşifler, sanayi devrimi, uzun savaşlar ve merkezi yönetimin zayıflaması gibi nedenlerle devlet güç kaybetmeye başladı.
- I. Dünya Savaşı (1914-1918): Osmanlı İmparatorluğu İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan) safında savaşa girdi. Savaştan yenik çıktı.
- Mondros Ateşkes Antlaşması (1918) imzalandı ve toprakları İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmeye başlandı.
5. Kurtuluş Savaşı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluşu (1919 – 1923)
- Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışla başlayan ulusal bir direniş hareketidir.
- TBMM’nin Açılması (23 Nisan 1920): Milli iradeyi temsil eden meclis açıldı.
- Cepheler: Doğu’da Ermenilere, Güney’de Fransızlara, Batı’da ise Yunanlara karşı mücadele verildi.
- Başkomutanlık Meydan Muharebesi (30 Ağustos 1922): Büyük Taarruz zaferle sonuçlandı ve işgalci kuvvetler Anadolu’dan atıldı.
- Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923): Yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınmasını sağlayan antlaşmadır.
- 29 Ekim 1923: Türkiye Cumhuriyeti resmen ilan edildi ve Mustafa Kemal Atatürk ilk cumhurbaşkanı seçildi.
6. Modern Türkiye (1923 – Günümüz)
- Atatürk Devrimleri (İnkılapları): Türkiye Cumhuriyeti, çağdaş medeniyetler seviyesine ulaşmak için bir dizi köklü reform yaptı.
- Siyasal: Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyetin ilanı, Halifeliğin kaldırılması.
- Hukuk: Medeni Kanun’un kabulü, laik hukuk sistemine geçiş.
- Eğitim ve Kültür: Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Harf Devrimi (Latin Alfabesi), Türk Tarih ve Dil Kurumlarının kurulması.
- Sosyal: Kıyafet devrimi, soyadı kanunu, kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi.
- Çok Partili Hayata Geçiş (1946): Demokrat Parti’nin kurulması ve 1950 seçimleriyle iktidara gelmesi.
- Soğuk Savaş Dönemi: Türkiye, NATO’ya üye olarak (1952) Batı bloğunda yer aldı.
- 1980 Sonrası: Ekonomide liberalleşme, siyasette istikrar arayışları ve Avrupa Birliği’ne tam üyelik hedefi öne çıktı.
- 21. Yüzyıl: Türkiye, bölgesel ve küresel bir güç olarak rolünü genişleten, dinamik nüfusu ve gelişen ekonomisiyle öne çıkan bir ülke konumundadır.
Sonuç
Türk tarihi, Orta Asya’nın bozkırlarından başlayıp Anadolu’nun, Balkanlar’ın, Ortadoğu’nun ve nihayetinde modern bir cumhuriyetin kuruluşuna uzanan, sürekli bir dönüşüm, adaptasyon ve başarı hikayesidir. Göçebe bir bozkır kültüründen, dünyanın en büyük ve en uzun ömürlü imparatorluklarından birini çıkarmış ve nihayetinde çağdaş bir ulus-devlete dönüşmüştür. Bu tarih, Türk halkının kimliğinin ve devlet anlayışının temelini oluşturur.
