“Uzak Doğu” terimi coğrafi ve kültürel bir tanımdır ve genellikle Doğu Asya’yı, bazen de Güneydoğu Asya’yı kapsar. Bu yanıtta, odak noktamız Çin, Japonya ve Kore yarımadasının (yani Doğu Asya’nın) tarihini ve gelişimini ana hatlarıyla ele alacağız. Güneydoğu Asya (Endonezya, Tayland, Vietnam, Filipinler vb.) ayrı bir geniş konudur.
Genel Çerçeve: “Uzak Doğu” Kavramı ve Ortak Özellikler
Uzak Doğu medeniyetleri, coğrafi izolasyon, tarıma dayalı ekonomi, hiyerarşik toplum yapısı ve özellikle Çin medeniyetinin derin etkisi (dil, yazı, felsefe, yönetim modelleri) altında şekillenmiştir. Konfüçyüsçülük, Taoizm ve Budizm bölgenin ortak düşünce temelini oluşturur.
1. ÇİN: Medeniyetin Beşiği
Çin, Uzak Doğu’nun merkezî medeniyeti olarak diğer bölgelere sürekli model ve etki kaynağı olmuştur.
- Antik Dönem (MÖ 2000 – MÖ 221): Sarı Nehir havzasında Shang ve Zhou Hanedanları. “Göğün Mandası” fikri, bronz işçiliği, çivi yazısı.
- İmparatorlukların Kuruluşu (MÖ 221 – MS 907):
- Qin Hanedanı (MÖ 221-206): İlk merkezi imparatorluk. Standartlaşma (yazı, para, ölçü). Çin Seddi’nin ilk büyük inşası.
- Han Hanedanı (MÖ 206 – MS 220): “Çinlilerin Altın Çağı”. Konfüçyüsçülük devlet ideolojisi haline geldi. İpek Yolu ticareti başladı. Kağıt icat edildi.
- Tang Hanedanı (618-907): İmparatorluğun zirvesi. Kültürel ve ekonomik canlılık. Budizm’in yayılışı. Başkent Çangan, dünyanın en büyük metropolü.
- Klasik ve Geç İmparatorluk (907-1912):
- Song Hanedanı (960-1279): Teknolojik ve kültürel Rönesans. Matbaa, barut, pusula geliştirildi. Neo-Konfüçyüsçülük ortaya çıktı.
- Yuan Hanedanı (1271-1368): Moğol (Cengiz Han’ın torunu Kubilay Han) yönetimi.
- Ming Hanedanı (1368-1644): Deniz seferleri (Amiral Zheng He), ardından içe kapanma. Yasak Şehir inşa edildi.
- Qing Hanedanı (1644-1912): Son hanedan. Mançu kökenli. 19. yüzyılda Avrupa müdahaleleri (Afyon Savaşları) ve çöküş.
- Modern Dönem (1912-Günümüz): Cumhuriyet’in kuruluşu (1912), Japon işgali, İç Savaş, Çin Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşu (1949), Mao dönemi, Reform ve Dışa Açılma (1978’den itibaren) ve bugünkü küresel süper güç konumu.
2. JAPONYA: Takımada Krallığından Modern Güce
Kendine özgü bir kültür geliştirirken, Çin’den seçici bir şekilde etkilenmiş ve modernleşmeyi hızla başarmıştır.
- Antik ve Klasik Dönem (MS 300-1185): Şinto inancı, klan sistemi. Asuka ve Nara Dönemleri (538-794): Çin’den Budizm, yazı sistemi, merkezi yönetim modelleri alındı. Heian Dönemi (794-1185): Saray kültürünün zirvesi (Lady Murasaki’nin Genji’nin Hikayesi).
- Feodal Dönem (1185-1603): Samuray sınıfının yükselişi.
- Kamakura (1185-1333) & Muromachi (1336-1573) Dönemleri: Şogunluk yönetimi, Zen Budizmi’nin etkisi.
- Sengoku Jidai (Savaşan Devletler Dönemi): İç savaş.
- Erken Modern Dönem (1603-1868):
- Edo Dönemi (Tokugawa Shogunluğu): 250 yıllık barış. Katı sınıf sistemi. Sakoku politikası ile dış dünyaya kapanma (Hollanda ve Çin ile sınırlı ticaret). Şehir kültürü (kabuki, ukiyo-e) gelişti.
- Modern Dönem (1868-Günümüz):
- Meiji Restorasyonu (1868): Zorunlu ve hızlı modernleşme. Feodal sistem kaldırıldı, Batı teknolojisi ve kurumları benimsendi.
- İmparatorluk ve Savaş Dönemi (1895-1945): Sanayileşme, militarizm. II. Dünya Savaşı’nda yenilgi ve atom bombası.
- Savaş Sonrası (1945-): ABD işgali, yeni anayasa, pasifist ilke. Olağanüstü ekonomik mucize (1960-80’ler). Teknoloji ve kültür (anime, manga) ihracatçısı.
3. KORE: Çekirdek ve Köprü
Çin ile Japonya arasında coğrafi ve kültürel bir köprü olmuş, kendine has kimliğini korumuştur.
- Antik Üç Krallık (MÖ 57 – MS 668): Goguryeo, Baekje, Silla. Budizm ve Çin kültürü alındı.
- Birleşik Silla (668-935) ve Goryeo (918-1392): Budizm’in altın çağı. Goryeo adı “Kore”nin kaynağıdır. Dünyaca ünlü seladon seramikleri. Moğol istilasına direniş.
- Joseon Hanedanı (1392-1897): Kore tarihinin en uzun ve istikrarlı dönemi. Konfüçyüsçülük devlet ideolojisi oldu. Kral Sejong döneminde (1418-1450) bilim ve kültür patlaması; Hangul alfabesi icat edildi (1446). “Münzevi Krallık” olarak Batı’ya kapalı politika.
- Modern Dönem:
- Japon Sömürgesi (1910-1945): Kültürel asimilasyon ve direniş.
- Kore Savaşı (1950-1953) ve Bölünme: Kuzey ve Güney Kore’nin ayrılması.
- Güney Kore: Askeri diktatörlüklerden, 1980’lerdeki demokratikleşme ve hızlı ekonomik kalkınma ( Hyundai, Samsung, LG) ile bugünkü teknoloji ve kültür (K-pop, diziler) gücüne ulaştı.
- Kuzey Kore: 1948’den beri Juche (kendine yeterlilik) ideolojisiyle yönetilen kapalı, totaliter bir rejim.
4. GÜNEYDOĞU ASYA: Kısa Bir Bakış
Bu bölge Hint (özellikle din ve sanatta) ve Çin etkilerinin kesiştiği, aynı zamanda kendi çeşitliliğini koruyan bir mozaiktir.
- Ana Krallıklar: Funan, Khmer İmparatorluğu (Angkor Wat), Srivijaya Deniz İmparatorluğu, Majapahit, Pagan Krallığı, Vietnam’daki Çin etkili Dai Viet.
- Sömürge Dönemi (16.-20. yy): Portekiz, İspanya, Hollanda, İngiltere, Fransa ve ABD’nin bölgeyi sömürgeleştirmesi.
- Modern Dönem: II. Dünya Savaşı sonrası bağımsızlık hareketleri, Vietnam Savaşı, ASEAN’ın kuruluşu. Günümüzde hızlı büyüyen ekonomiler (Endonezya, Vietnam, Filipinler) ve önemli bir küresel ticaret merkezi.
Tarihsel Gelişimin Ana Temaları ve Dönüm Noktaları
- Çin Merkezlilik ve Kültürel Yayılma: Çin, yazı, felsefe, bürokrasi ve teknolojisiyle bölgenin “büyük medeniyet” modeli oldu.
- Budizm’in Entegrasyonu: Hindistan’dan gelen Budizm, yerel inançlarla (Şinto, Taoizm) birleşerek bölgenin manevi haritasını şekillendirdi.
- Moğol İstilaları (13. yy): Cengiz Han ve torunları, Çin’den Orta Doğu’ya kadar uzanan bir imparatorluk kurarak bölge sınırlarını ve ticaret yollarını değiştirdi.
- Avrupalılarla İlk Temas ve “Kapalı Kapılar” Politikası (16-19. yy): Başlangıçta ticaret (özellikle Portekiz ve Hollanda), ardından misyonerlik faaliyetleri. Çoğu Uzak Doğu ülkesi (Japonya, Kore, Çin) Batı etkisine direnerek içe kapandı.
- “Eşitsiz Anlaşmalar” ve Sömürgecilik (19. yy): Sanayi Devrimi’ni tamamlayan Batı, askeri üstünlükle kapıları zorladı. Çin ve Japonya zayıfladı, Güneydoğu Asya’nın büyük kısmı sömürgeleştirildi.
- Japon Yayılmacılığı ve Pasifik Savaşı (1895-1945): Modernleşen Japonya, bölgede imparatorluk kurmaya çalıştı, II. Dünya Savaşı’na yol açtı.
- Soğuk Savaş ve Hızlı Kalkınma: Kore ve Vietnam savaşları. Japonya ve ardından “Asya Kaplanları” (Güney Kore, Tayvan, Singapur, Hong Kong) ihracata dayalı kalkınma modeliyle ekonomik mucizeler gerçekleştirdi.
- 21. Yüzyıl: Asya’nın Yükselişi: Çin’in yeniden küresel güç olması, Güney Kore’nin kültürel ve teknolojik etkisi, Güneydoğu Asya’nın ekonomik dinamizmi ile bölge dünyanın jeopolitik ve ekonomik merkez üssü haline geldi.
Bu geniş çerçeve, her bir ülke ve alt bölge için derinlemesine incelenebilecek zengin ve karmaşık bir tarihin özetidir.
