Yahudiliğin Doğuşu
Yahudilik, yaklaşık M.Ö. 2000-1500 yılları arasında, bugünkü İsrail/Filistin bölgesinde doğan ve kökenlerini İbrahim (Abraham) ile başlatan tek tanrılı (monoteist) bir dindir. Tarihsel süreç şöyle özetlenebilir:
- İbrahim (Abraham) ile Antlaşma: Tanah’a (Yahudi Kutsal Kitabı) göre, Tanrı (Yahve) İbrahim’e kendisine inanması karşılığında vaat edilmiş toprakları (Kenan) ve soyunu bereketli kılacağına söz verir. Bu, Yahudiliğin “seçilmiş halk” anlayışının temelidir.
- Mısır Esareti ve Musa (Moses): İbrahim’in soyu Mısır’da köle olur. Tanrı, Musa’yı peygamber olarak seçerek İsrailoğulları’nı Mısır’dan çıkarır (M.Ö. 13. yüzyıl). Sina Dağı’nda On Emir ve Tevrat (Tora) vahyedilir. Bu olay, Yahudi kimliğinin, hukukunun ve ibadetinin merkezini oluşturur.
- Krallık ve Tapınak Dönemi: Davud (David) ve Süleyman (Solomon) krallıklarında Kudüs’te Birinci Tapınak inşa edilir (M.Ö. 10. yüzyıl). Sonrasında Babil Sürgünü (M.Ö. 586) ve İkinci Tapınak dönemi yaşanır. Yahudilik, sürgün ve diasporada gelişerek bir “din” halini almıştır.
- Yazılı ve Sözlü Gelenek: Tevrat (Tora) yazılı kanun iken, sözlü gelenek daha sonra Mişna ve Talmud’da derlenmiştir. Bu metinler, Yahudi yaşamının detaylarını düzenler.
Temel İlkeleri
Yahudilik, sadece bir inanç sistemi değil, aynı zamanda bir yaşam biçimi, hukuk ve kültürel kimliktir. Temel ilkeleri şunlardır:
1. Tek Tanrı (Monoteizm)
- Tanrı Yahve (YHWH) tektir, evrenin yaratıcısıdır, ebedi ve benzersizdir. Şema Duası (“Dinle, ey İsrail! Tanrımız Rab tektir”) merkezi bir inanç ifadesidir.
2. Seçilmiş Halk ve Antlaşma (B’rit)
- Tanrı, İbrahim ve soyuyla bir antlaşma yapmıştır. Bu, Yahudilerin “seçilmiş” olması, Tanrı’nın yasalarını uygulama sorumluluğu anlamına gelir.
3. Kutsal Metinler
- Tora (Tevrat): Beş Kitap (Tekvin, Çıkış, Levililer, Sayılar, Yasa’nın Tekrarı). Yazılı yasadır.
- Tanah: Tora, Peygamberler (Neviim) ve Yazılar’dan (Ketuvim) oluşur. Hristiyanlıktaki Eski Ahit’e benzer.
- Talmud: Sözlü yasanın (Mişna) ve yorumların (Gemara) derlemesi. Günlük yaşam ve dini hukuk (halakha) için rehberdir.
4. Ahlaki ve Ritüel Yasalar (Halakha)
- On Emir ahlaki temeldir: Tanrı’ya iman, putperestlik yasağı, cinayet, zina, yalan şahitlik, hırsızlık yasakları vb.
- Şabat (Cumartesi), koşer (helal) beslenme kuralları, bayramlar (Pesah, Yom Kippur, Hanuka vb.), doğum, evlilik ve ölüm ritüelleri günlük hayatı şekillendirir.
5. Mesih (Maşiah) ve Kurtuluş Beklentisi
- Gelecekte bir kurtarıcı (Mesih) dünyaya barış, adalet getirecek ve Yahudileri toplayacaktır. Bu, pasif bir bekleme değil, dünyayı iyileştirme (tikkun olam) çabasıyla bağlantılıdır.
6. Ethik ve Sosyal Sorumluluk
- Tzedaka (yardımseverlik), adalet, komşuya saygı, yaşamın kutsallığı temel değerlerdir. “Komşunu kendin gibi seveceksin” (Levililer 19:18) altın kuraldır.
7. Toprak (İsrail) ve Diaspora
- “Vaat Edilmiş Toprak” (İsrail) tarihsel ve dini bir merkezdir, ancak diasporada da Yahudi kimliği korunur. Modern zamanlarda Siyonizm ile politik bir boyut kazanmıştır.
8. Mezhepler
- Yahudilik içinde farklı yorumlar vardır: Ortodoks (geleneksel hukuka sıkı bağlılık), Muhafazakar (halakhayı tarihsel bağlamda yorumlama), Reformist (modern hayata uyum ve bireysel seçim), Yeniden Yapılanmacı (Yahudiliği bir medeniyet olarak görme).
Yahudilik, sürekililik, uyum ve yorum geleneği ile binlerce yıldır varlığını sürdürmüştür. İbadet, etik ve toplumsal yaşam bir bütün olarak görülür. Daha fazla bilgi için Tora, Talmud ve Yahudi felsefesi eserleri incelenebilir.
